9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılıya Hazırlık

Doğru cevap: C) İnsan Genom Projesi

İnsan Genom Projesi, insan genomunun DNA dizisini tamamen ortaya çıkarmak amacıyla 1990-2003 yılları arasında yürütülmüş uluslararası bir çalışmadır. Proje sonucunda yaklaşık 3 milyar baz çiftinin dizilimi belirlenmiş ve genetik araştırmalarda önemli gelişmeler sağlanmıştır. Rekombinant DNA çalışmaları 1973'te Cohen ve Boyer tarafından başlatılmış, CRISPR-Cas sistemi 2012'de keşfedilmiş, hücre teorisi ise 19. yüzyılda ortaya konmuştur.

Doğru cevap: A) Uygulamalı biyoloji

Uygulamalı biyoloji, biyolojiden elde edilen bilgilerin tıp (gen tedavisi), tarım (ıslah çalışmaları) ve sanayi (biyoyakıt) gibi alanlardaki sorunları çözmek için kullanılmasıdır. Biyoteknoloji bu alanın en bilinen örneğidir. Teorik biyoloji daha çok modeller ve kavramsal çerçeveler üzerinde çalışır. Biyoetik bu uygulamaların ahlaki boyutlarını tartışır, paleontoloji ise fosilleri inceler.

Doğru cevap: B) Et suyundaki mikroorganizmaların havadan gelip gelmediğini test etmek

Pasteur, kaynattığı et suyunu kuğu boyunlu şişelerde bekletmiştir. Hava şişeye girebildiği hâlde toz ve mikroorganizmalar boyun kısmındaki kıvrımda tutulmuş, et suyu bozulmamıştır. Şişenin boynu kırıldığında ise et suyunda mikroorganizmalar üremiştir. Böylece mikroorganizmaların et suyunda kendiliğinden oluşmadığı, havadan bulaştığı gösterilmiş ve abiyogenez görüşü çürütülmüştür. Hava şişeye girebildiği için 'kaynatma yaşam gücünü yok eder' ve 'üreme olmaması havasızlıktan kaynaklanır' itirazları da geçersiz kalmıştır.

Doğru cevap: D) Genetik materyalin başka canlılara aktarılmasını sağladığı için

1973'te Cohen ve Boyer'in geliştirdiği rekombinant DNA teknolojisi, genetik materyalin çoğaltılmasını ve başka canlılara aktarılmasını mümkün kılmıştır. Bu sayede insülin gibi ilaçların bakterilere ürettirilmesi, hastalığa dayanıklı bitkiler ve gen tedavisi gibi uygulamaların kapısı açılmıştır. Kalıtım kurallarını Mendel (1865), DNA'nın çift sarmal yapısını Watson, Crick ve Franklin (1953) ortaya koymuş; yetişkin hücreden ilk memeli klonlamasını ise Wilmut ve Campbell (1996) gerçekleştirmiştir.

Doğru cevap: D) İnsan Genom Projesi

İnsan Genom Projesi, insan genomunu oluşturan yaklaşık 3 milyar baz çiftinin dizilimini belirlemek amacıyla 1990'da başlatılan uluslararası bir çalışmadır. 2003'te tamamlanan proje, genetik araştırmalarda ve kişiye özgü tedavi yaklaşımlarında önemli gelişmelerin önünü açmıştır. Rekombinant DNA teknolojisi (1973) genetik materyalin başka canlılara aktarılmasını, CRISPR-Cas sistemi (2012) genlerde hedefli düzenleme yapılmasını, Dolly'nin klonlanması (1996) ise yetişkin bir vücut hücresinden özdeş bir canlı üretilmesini sağlamıştır.

Doğru cevap: A) Canlılardaki moleküller ve kimyasal tepkimeler

Biyokimya, canlıların yapısında bulunan karbohidrat, protein, lipit gibi molekülleri ve metabolizmadaki kimyasal tepkimeleri inceler; yani yaşamın temelindeki kimyasal süreçleri araştırır. Madde döngüleri ekolojinin, kalıtsal özelliklerin aktarımı genetiğin, hücre ve dokuların mikroskobik yapısı ise sitoloji ve histolojinin konusudur.

Doğru cevap: D) Etik kurallara uyma

Bilim etiği, verilerin tarafsız ve dürüst biçimde toplanmasını ve sunulmasını gerektirir.

Doğru cevap: C) Kontrollü deney

Kontrollü deney, sebep-sonuç ilişkisini net görmek için tek bir değişkenin etkisini ölçmeyi sağlar.

Doğru cevap: D) Bilim insanının eğitiminin ve bakış açısının yorumlarına etki edebilmesi

Bilimin tamamen nesnel olduğu düşünülse de, bilim insanlarının aldıkları eğitim, kültürel birikim, inanç ve beklentileri verileri yorumlama biçimlerini etkileyebilir. Bu durum bilimin 'öznellik' (subjektiflik) boyutunu oluşturur ve farklı bilim insanlarının aynı veriden farklı çıkarımlar yapabilmesine yol açabilir. Bu özellik, bilimin sadece duygulara dayalı veya tamamen tutarsız olduğu anlamına gelmez, sadece insan zihninin sürece dâhil olduğu gerçeğini ifade eder.

Doğru cevap: C) Veri uydurma

Veri uydurma (fabrikasyon), bir araştırmada hiç var olmamış verileri varmış gibi göstermektir. Bu davranış bilimsel dürüstlüğü zedeleyen en ağır ihlallerden biri kabul edilir. İntihal başkasının fikir veya verilerini kaynak göstermeden kullanmak, veri gizleme ise elde edilen ancak beklentiye uymayan verileri saklamaktır. Haksız yazarlık ise çalışmaya katkısı olmayan birinin yazar olarak gösterilmesidir.

Doğru cevap: C) Nicel gözlem

Ölçüm araçları (cetvel vb.) kullanılarak sayısal veri elde edilen gözlemler niceldir.

Doğru cevap: D) Bilginin paylaşılıp denetlenmesini sağlamak için

Bilimsel bilgi paylaşıldığında diğer bilim insanlarınca denetlenir, tekrarlanabilir ve yeni çalışmalara temel oluşturur.

Doğru cevap: C) İntihal (Aşırma)

İntihal (plagiarism), başkasına ait olan fikir, metin, veri veya bulguları, orijinal kaynağa uygun şekilde atıf yapmadan sanki kendi eseriymiş gibi sunma eylemidir. Bu eylem bilimsel hırsızlık olarak kabul edilir ve akademik dünyada ağır yaptırımları vardır. Veri uydurma hiç elde edilmemiş verileri üretmek, mükerrer yayın aynı çalışmayı birden fazla kez yayımlamak, haksız yazarlık ise katkısı olmayan birini yazar olarak göstermektir.

Doğru cevap: A) Öznellik (subjektiflik)

Bilim insanları tamamen nesnel olmaya çalışsalar da, kendi geçmişleri, akademik çevreleri ve kişisel inançları verileri yorumlama biçimlerini etkileyebilir. Bu durum bilimin 'öznellik' (subjektiflik) boyutunu oluşturur ve farklı bilim insanlarının aynı veriden farklı çıkarımlar yapabilmesine yol açabilir. Nesnellik her zaman hedeflenen bir idealdir, ancak insan zihninin sürece dâhil olduğu gerçeği göz ardı edilemez.

Doğru cevap: D) ATP

ATP (adenozin trifosfat), hücrelerin yaşamsal faaliyetleri için doğrudan kullandığı enerji taşıyıcı moleküldür. Glikoz ve diğer besinler hücresel yıkım sırasında ATP üretmek için kullanılır; protein sentezi, kas kasılması gibi olaylar ise ATP'nin sağladığı enerjiyle gerçekleşir. Proteinler öncelikle yapı ve düzenleme görevi üstlenir; vitaminler enerji vermez, metabolizmada düzenleyici rol oynar.

Doğru cevap: B) Adaptasyon

Balıkların su direncine uygun vücut şekli, suda hareket etmelerini kolaylaştıran türe özgü kalıtsal bir özelliktir; bu nedenle adaptasyondur. Varyasyon bireyler arasındaki farklılıklar, mutasyon kalıtsal bilgideki değişiklik, gelişme ise yapıların olgunlaşmasıdır.

Doğru cevap: D) Varyasyon

Genetiğin ve çevrenin etkisiyle aynı türün bireyleri arasında görülen farklılıklara varyasyon denir; insanlardaki göz rengi ve kan grubu farklılıkları buna örnektir. Adaptasyon türe özgü kalıtsal uyum, doğal seçilim çevreye uygun bireylerin daha çok hayatta kalıp üremesi, homeostazi ise iç dengenin korunmasıdır.

Doğru cevap: D) Eşeyli üreme

Eşeyli üremede mayoz bölünme ve döllenme sayesinde yeni gen kombinasyonları oluşur ve yavrular birbirinden farklı özellikler taşır. Bölünerek çoğalma ve tomurcuklanma eşeysiz üreme çeşitleridir; bu yolla oluşan yavrular genellikle ata bireyle aynı kalıtsal özelliklere sahiptir.

Doğru cevap: D) Üreme olmadan tür, neslini sürdüremez ve yok olur.

Bir birey hiç yavru oluşturmadan yaşamını sürdürebilir; bu nedenle üreme bireysel yaşam için zorunlu değildir. Ancak bir popülasyondaki bireyler üremezse tür neslini devam ettiremez ve zamanla yok olur. Üreme, türlerin sürdürülmesini sağladığı için canlılığın ortak özellikleri arasındadır; eşeyli üremede genetik çeşitlilik de sağlanır.

Doğru cevap: B) Varyasyon, çevreye uygun bireylerin seçilmesine ve adaptasyonlara zemin hazırlar.

Varyasyon, mutasyonlar ve eşeyli üreme yoluyla aynı türün bireyleri arasında ortaya çıkan farklılıklardır; aynı türde göz rengi çeşitliliği buna örnektir. Çevreye daha uygun özelliklere sahip bireyler hayatta kalıp daha çok ürer; bu seçilim zamanla türe özgü kalıtsal adaptasyonların şekillenmesini sağlar. Farklı çevrelerde farklı adaptasyonların gelişmesi biyoçeşitliliği artırır. İki kavram aynı değildir ve her ikisi de tek hücreli ve çok hücreli canlılarda görülür.