Bilimin Doğası, Bilimsel Yöntem ve Bilim Etiği Testi

Doğru cevap: C) Bitkinin susuz kalmış olabileceğini düşünmek

Gözlem, duyu organları ve bazı araç gereçler kullanılarak bilgi toplanmasıdır (ör. rengi görmek, sıcaklığı ölçmek, mikroskopla incelemek). 'Bitkinin susuz kalmış olabileceğini düşünmek' ise gözlem değil, eldeki verilerin yorumlanmasıyla yapılan bir çıkarımdır. Gözlem ham bilgiyi toplar; çıkarım ise bu bilgiyi yorumlar.

Doğru cevap: C) Bilim etiği

Bilim etiği, araştırmacıların verileri dürüstçe toplamasını, çarpıtmamasını ve yanıltıcı sonuçlar sunmamasını sağlayarak bilimin güvenilirliğini korur. Deney sayısını artırmak sonuçların güvenilirliğini yükseltebilir, ancak verileri kasıtlı olarak çarpıtan birini engellemez. Öznellik bilimin doğasının bir özelliğidir ve yorumları etkileyebilir; sonuçların hızla kamuoyuyla paylaşılması ise tek başına doğruluğu güvence altına almaz.

Doğru cevap: A) Gözlem

Gözlem, bir problemi belirlemek veya çözüm üretmek amacıyla duyu organları veya yardımcı araçlar (büyüteç, mikroskop, termometre vb.) kullanılarak bilgi toplama sürecidir. Gözlemler nitel (beş duyuyla) veya nicel (ölçüm araçlarıyla) olabilir. Deney bu bilgileri test etme sürecidir; hipotez ve tahmin ise gözlemlerden sonra gelen düşünsel basamaklardır.

Doğru cevap: D) Öznellik (Subjektiflik)

Bilim insanları tamamen nesnel olmaya çalışsalar da, kendi geçmişleri, akademik çevreleri ve kişisel inançları veri toplama ve yorumlama süreçlerine sızabilir. Bu duruma bilimin 'öznellik' (subjektiflik) boyutu denir. Nesnellik her zaman ulaşılmaya çalışılan idealdir; evrensellik ise bulguların tüm dünya için geçerli olmasıdır. Rasyonellik ise akılcı yaklaşımı ifade eder.

Doğru cevap: B) Deneyin tekrarlanabilir ve güvenilir olduğunu

Bilimsel bilgiler denetlenebilir olmalı ve aynı koşullarda tekrarlandığında benzer sonuçlar vermelidir. Ancak tekrarlanan sonuç, hipotezi kesin olarak ispatlamaz.

Doğru cevap: A) Neden

Teoriler, kanunları açıklayan ve doğadaki olayların 'neden' gerçekleştiği sorusuna cevap vermeye çalışan açıklamalardır (ör. hücre teorisi). Kanunlar ise olayların 'nasıl' gerçekleştiğini ifade eder. Teori ve kanun arasında hiyerarşi yoktur; birbirine dönüşmezler. 'Ne zaman' ve 'kim' soruları ise bir olayın tarihini ve kişilerini sorar; teorilerin açıklamaya çalıştığı soru değildir.

Doğru cevap: C) Teoriler doğadaki olayların 'neden'ini, kanunlar ise 'nasıl'ını açıklar.

Kanunlar doğal olayların 'nasıl' gerçekleştiği sorusuna cevap verir (ör. evrensel çekim kanunu). Teoriler ise kanunları açıklar ve 'neden' sorusuna cevap vermeye çalışır; güçlü kanıtlarla desteklenen kapsamlı açıklamalardır (ör. genel görelilik teorisi). Teori ve kanun arasında hiyerarşik bir ilişki yoktur; kanunlar teoriye, teoriler de kanuna dönüşmez. Teoriler kişisel görüş değildir; kanunlar gibi onlar da gözlem ve deneylerden elde edilen kanıtlara dayanır.

Doğru cevap: D) Kontrol (sabit) değişkeni

Kontrollü bir deneyde etkisi araştırılmayan ve deney boyunca tüm gruplarda aynı tutulan etkenlere kontrol (sabit) değişkeni denir. Bu sayede bağımlı değişkendeki değişimin yalnızca bağımsız değişkenden kaynaklandığından emin olunur. Bağımsız değişken araştırmacının değiştirdiği, bağımlı değişken ise ölçülen sonuçtur. Kontrol grubu ise bir değişken değil, bağımsız değişkenin uygulanmadığı ve karşılaştırma için kullanılan gruptur (ör. normal göl suyuyla sulanan fidanlar).

Doğru cevap: C) Toplumun bilime güveninin artması

Bilimsel verilerin dürüst ve doğru paylaşılması, toplumun bilime ve bilimsel sonuçlara güvenmesini sağlar. Veriler çarpıtılırsa yanlış kararlar alınabilir, halk sağlığı tehlikeye girebilir ve bilime duyulan güven sarsılır. Dürüstlük bilimsel bilgiyi değişmez kılmaz; bilimsel bilgi yeni bulgularla değişebilir. Etik kurallar hakem değerlendirmesini gereksiz hâle getirmez ve bilim insanlarının hiç hata yapmayacağını da güvence altına almaz.

Doğru cevap: A) Bağımlı değişken

Kontrollü bir deneyde bağımsız değişkene bağlı olarak değişen ve ölçülen sonuç bağımlı değişkendir. Güve deneyinde eşit sayıda göz desenli ve desensiz güve, avcı kuşların bulunduğu ortamda bir süre bekletilir. Ortamda kalan güve sayıları, göz deseni bulunup bulunmamasına (bağımsız değişken) bağlı olarak değişir; bu nedenle güve sayısı bağımlı değişkendir. Ortam, kuş türü ve bekletme süresi gibi etkenler ise sabit tutulur. Kontrol grubu bir değişken değil, karşılaştırma için kullanılan gruptur.