9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 2. Yazılıya Hazırlık

Doğru cevap: B) Genomda hedeflenen bölgeyi düzenleyebilmesi

CRISPR-Cas sistemi, 2012'de Doudna ve Charpentier tarafından geliştirilen bir gen düzenleme teknolojisidir. Önceki yöntemlerden farkı, bir moleküler 'makas' gibi genomun tam olarak istenen noktasına gidip kesmesi ve düzeltmesidir. Bu hassasiyet ve kolaylık, onu gen tedavisi, kalıtsal hastalıkların düzeltilmesi, bitki ıslahı ve kansere yönelik araştırmalarda devrimsel bir araç hâline getirmiştir.

Doğru cevap: A) Veri toplama

Bilimsel sürecin başında bir problem belirlendikten sonra, araştırmacı konuyla ilgili literatür taraması yapar ve mevcut gözlemleri inceleyerek güvenilir veriler toplar. Toplanan bu veriler, bir sonraki adım olan 'hipotez kurma' aşaması için sağlam bir zemin oluşturur. Bir probleme sunulan çözümün bilimsel bir anlamının olması için çok sayıda veriye dayandırılması gerekir. Teori oluşturma ise çok daha sonradan, pek çok kanıt biriktikten sonra gerçekleşen üst düzey bir süreçtir.

Doğru cevap: D) Yapı ve enerji için besine ihtiyaç duyarlar.

Canlılar, yapısal bileşenlerini oluşturmak ve enerjilerini temin edebilmek için beslenmek zorundadır. Ototroflar besinlerini kendileri üretir, heterotroflar dışarıdan hazır alır; bu nedenle hazır besin alma ya da fotosentez yapma tüm canlılar için geçerli değildir. Bazı canlılar besinlerini oksijensiz ortamda da yıkabilir.

Doğru cevap: B) Sindirime uğrarlar.

İnorganik moleküller (su ve mineraller) küçük yapılıdır; sindirime uğramadan doğrudan hücre zarından geçebilir.

Doğru cevap: D) DNA'da hedeflenen bölgeyi düzenlemek

CRISPR-Cas sistemi (2012, Doudna ve Charpentier), istenilen bir gen bölgesinde kontrollü düzenleme yapılmasına imkân veren bir teknolojidir. Moleküler bir makas gibi DNA'yı hedeflenen noktadan keser; böylece gen tedavisi, genetik hastalıkların düzeltilmesi, bitki ve hayvanlarda genetik iyileştirme gibi alanlarda ilerleme sağlar. Canlının genetik kopyasını üretmek klonlamanın, belirli bir DNA dizisini çoğaltmak PCR'ın, DNA'nın yapısını görüntülemek ise X ışını kırınımı çalışmalarının konusudur.

Doğru cevap: C) Tahmin

Tahmin, hipotezin doğruluğu test edilmeden hipotezden akıl yürütme yoluyla çıkarılan sonuçtur ve genellikle 'Eğer ... ise ...' kalıbıyla ifade edilir (ör. Eğer ışık fotosentez için gerekliyse karanlıkta bekletilen bitki oksijen üretmez). Tahmin, hipotezin test edilebilmesini sağlar ve kontrollü deneylerin tasarımına yol gösterir. Gözlem ve veri toplama hipotezden önce gelir; analiz ise deneyden elde edilen verilerin değerlendirilmesidir.

Doğru cevap: D) Fotoototrof

Işık enerjisini kullanarak fotosentezle kendi besinini üreten canlılara fotoototrof denir; yeşil bitkiler ve algler bu gruptadır. Heterotroflar besinini dışarıdan hazır alır; saprofit (çürükçül) ve parazit canlılar da heterotroftur.

Doğru cevap: C) Besinlerin kanla hücrelere taşınması

Su, besinleri ve atık maddeleri çözerek taşınmalarını kolaylaştırır. Buzun yüzmesi yoğunluk, böceklerin su üstünde yürümesi yüzey gerilimi, terleme ise buharlaşma ısısıyla ilgilidir.

Doğru cevap: D) Paranın gönüllülerin özgür kararını etkileyebilmesi

Bilimsel araştırmalarda katılımcılar, riskleri anlayarak ve herhangi bir baskı ya da çıkar etkisi altında kalmadan gönüllü onam vermelidir. Yüksek ödeme, kişilerin riskleri yeterince değerlendirmeden araştırmaya katılmasına yol açabilir; bu durum gönüllü onamı ve adalet ilkeleri açısından tartışma yaratır. Virüsün bulaşması için gereken en düşük dozu belirlemek araştırmanın amacıdır. Gönüllüler 14 gün boyunca izole edilmiş ve sürekli doktor gözetiminde tutulmuştur. Sonuçların paylaşılması da ödemeyle ilgili bir sorun değildir.

Doğru cevap: A) Homeostaziyi korumak

Terleme ile vücut sıcaklığının normal seviyelerde tutulması, homeostaziyi (iç dengeyi) düzenleme amacıyla yapılan faaliyetlerdendir. Aşırı ısınma hücrelerin işleyişini bozacağından terleme bu dengenin korunmasına yardım eder. Terleme besin sağlamaz, varyasyon oluşturmaz ve organ gelişimine hizmet etmez.

Doğru cevap: D) Asitler, bazlar ve tuzlar

Asit-baz dengesi homeostazi için kritiktir; mineraller ve tuzlar bu dengenin kurulmasında rol oynar.

Doğru cevap: B) Bilginin farklı bilim insanlarının katkısıyla biriktiğini

DNA'nın çift sarmal yapısı; Rosalind Franklin'in X ışını kırınımı verileri, Chargaff'ın baz oranlarıyla ilgili bulguları ve Watson ile Crick'in model çalışmalarıyla ortaya konmuştur. Watson ve Crick, önceki araştırmacıların bulgularına dayanarak çıkarımlar yapmıştır. Bu durum, bilimsel bilginin farklı bilim insanlarının katkılarıyla birikerek geliştiğini gösterir. Bilimsel bilgi değişebilir; tek bir kişinin dehasıyla üretilmez ve her çalışmada aynı yöntem basamaklarının izlenmesi de gerekmez.

Doğru cevap: D) Katabolizma (Yıkım)

Katabolizma (yıkım), büyük moleküllerin daha küçük bileşenlerine ayrılmasıdır; glikozun enerji üretimi için parçalanması buna örnektir (ör. hücresel solunum). Anabolizma ise küçük moleküllerden büyük moleküllerin yapılmasıdır. Dehidrasyon su çıkışıyla gerçekleşen bir sentez tepkimesidir; ototrofi ise bir beslenme biçimidir.

Doğru cevap: B) Çinko

Çinko (Zn), bağışıklık sistemi hücrelerinin gelişimi ve protein sentezi için kritik bir mineraldir.

Doğru cevap: A) Büyüme

Büyüme; hacim, kütle ve hücre sayısı artışıdır. Bebeğin boyunun uzaması büyümeye, zamanla emeklemeye ve yürümeye başlaması ise gelişmeye örnektir. Adaptasyon ve evrim tek bir bireyin boy uzamasını açıklamaz.

Doğru cevap: A) Besinler ve su ile dışarıdan alarak

Mineraller canlıların kendi bünyesinde üretemediği inorganik moleküllerdir; besinler ve su ile dışarıdan hazır alınır.

Doğru cevap: A) Uyarılara tepki

Ses, dış ortamdan gelen fiziksel bir uyarandır; hayvanın başını sese doğru çevirmesi bu uyarana verdiği tepkidir. Canlıların çevrelerindeki değişiklikleri algılayıp yanıt vermesi uyarılara tepki olarak adlandırılır.

Doğru cevap: C) Alttaki suyu soğuktan yalıtıp donmasını önlediği için

Buz üstte kalarak bir yalıtım tabakası oluşturur ve derinlerdeki suyun donmasını engeller.

Doğru cevap: A) Kalsiyum

Kalsiyum yalnızca kemik yapısına katılmaz; kas kasılması, sinir iletimi ve kanın pıhtılaşmasında da anahtar rol oynar.

Doğru cevap: A) Yüzeydeki buz tabakası alttaki suyu soğuktan yalıtır; derinlerdeki su donmaz ve canlılar yaşamını sürdürür.

Su, diğer pek çok maddeden farklı olarak katılaştığında (buz) yoğunluğu azalır ve yüzer. Bu nedenle soğuk havalarda göllerin yüzeyi donar ama alt kesimleri sıvı kalır. Yüzeydeki buz tabakası bir yalıtım örtüsü gibi alttaki su kütlesinin soğuk hava ile temasını engeller. Bu sayede göl, nehir ve denizlerde yaşayan balıklar, bitkiler ve diğer canlılar kış boyunca hayatta kalabilir.